امیرمومنان ، اوضاع مذهبی ملل عرب را چنین تشریح می کند : " مردم آنروز دارای مذهب های گوناگون ، و بدعت های مختلف و طوائف متفرق بودند ، گروهی خداوند را به خلقش تشبیه می کردند ( و برای او اعضائی قائل بودند ) ، و برخی در اسم او تصرف می کردند ( مانند بت پرستان ، که "لات" را از الله و "عزّی" را از عزیز گرفته بودند ) و جمعی به غیر او اشاره می کردند سپس آنانرا به وسیله ی رسول اکرم هدایت کرد و به معارف الهی آشنا ساخت . "
طبقه روشنفکر عرب ، ستاره و ماه را می پرستیدند . تاریخ نویس معروف عرب ، "کلبی" چنین می نویسد : " قبیله " بنی ملیح " جن پرست ؛ "حمیر" آفتاب ؛ "کنانه" ماه ؛ "تمیم" دبران ؛ "لخم" مشتری ؛ "طی" سهیل ؛ "قیس" شعری ؛ و قبیله "اسد" عطارد را می پرستیدند .
اما طبقه منحط ، که اکثریت سکنه ی عربستان را تشکیل می دادند ؛ علاوه بر بتهای قبیله ای و خانگی ، به تعداد روز های سال 360 بت می پرستیدند ، و حوادث هر روز را به یکی از آنها وابسته می دانستند .
اعراب چنین تشریح می کردند : " روان انسان پس از مرگ بصورت پرنده ای شبیه "بوم" به نام "هامه وصدی" از کالبد بیرون می آید و پیوسته در کنار جسد بیرون انسان شیون می کند ، و ناله های جانخراش و وحشتزا سر می دهد . آنگاه که کسانِ مرده ، وی را به خاک سپردند روح او به صورتی که گفته شد ، آرامگاه وی را مسکن اتخاذ می کند و تا ابد قرار می گیرد ، و گاهی برای اخذ اطلاعات از اوضاع فرزندان ، بر بام خانه فرزندان می نشیند .
چنانچه انسان بوسیله مرگ غیر طبیعی چشم از این جهان پوشیده باشد ؛ حیوان نامبرده پیوسته صدا می زند : اسقونی...! اسقونی...! یعنی با ریختن خون قاتل من ، سیرابم کنید و تا انتقام از قاتل گرفته نشود ، خاموش نخواهد شد .
اینجاست که واقعا روشن می شود که دو تاریخ عرب پیش از اسلام و بعد از اسلام دو تاریخ متضاد هستند .
همانطور که می دانید یکی از زشت ترین و تاثر برانگیزترین عمل اعراب جاهلیت ، کشتن دخترانشان و زنده به گور کردن آنها بوده است . نخستین طایفه ای که در این موضوع پیش قدم شدند ، قبیله ی "بنی تمیم" بودند . "نعمان بن منذز" فرمانروای عراق ، برای سرکوب کردن مخالفان با لشکر انبوهی مخالفان خود را تارومار ساخت . اموال آنان را مصادره و دختران آنها را اسیر کرد . نمایندگان "بنی تمیم " به حضور او رسیدند و درخواست کردند که دختران آنها را بازگرداند ولی به خاطر اینکه برخی از اسیران در محیط زندان ، ازدواج کرده بودند ، "نعمان" آنان را مخیر کرد که یا روابط خود را با پدران قطع کنند و در آن سرزمین با شوهران بسر ببرند ؛ و یا اینکه طلاق گرفته به وطن خود بازگردند . دختر قیص بن عاصم ، محیط زناشویی را مقدم داشت . آن پیرمرد سالخورده که یکی از نمایندگان قبیله " بنی تمیم " بود ، از این عمل سخت متاثر شد و با خود عهد کرد که بعد از این دختران خود را ، در آغاز زندگی نابود سازد ، و کم کم همین رسم به بسیاری از قبایل سرایت کرد .
وقتی قیس بن عاصم خدمت رسول اکرم (ص) شرفیاب شد ، یکی از انصار از دختران وی سوال نمود . قیس در پاسخ گفت : " من تمام دختران خود را زنده به خاک کرده ام ، و کوچکترین تاثر در دل خود احساس ننموده ام ( مگر یکبار ! ) ، و آن موقعی بود که من در سفر بودم ، و ایام وضع حمل همسرم نزدیک بود . پس از مراجعت ، از حمل همسرم پرسیدم . وی در پاسخ من گفت : " بعللی بچه مرده بدنیا آمد " ؛ ولی در واقع دختر زاییده بود و از ترس من ، دختر را به خواهران من سپرده بود . سالها گذشت و ایام جوانی و طراوت دختر فرا رسید ، و من کوچکترین اطلاعی نداشتم . تا اینکه روزی در خانه نشسته بودم ، ناگهان دختری زیبا با گیسوان به هم بافته و گردن بندی در گردن وارد خانه شد و سراغ مادرش را گرفت . من از همسرم پرسیدم این دختر زیبا کیست ؟ وی در حالیکه اشک در چشمانش حلقه زده بود ، گفت : این دختر توست . من او را همان زمان از ترس تو پنهان کرده بودم . سکوت من در برابر همسرم نشانه رضایت بود ، لذا روزی همسرم با خیال مطمئن از خانه خارج گردید ؛ من به موجب عهدی که داشتم دست دخترم را گرفته و به نقطه ای دور دست بردم ، در صدد حفر گودال بر آمدم . هنگام حفر دختر مکرر از من پرسید که "منظور از کندن زمین چیست ؟! " . پس از فراغ دست وی را گرفته ، کشان کشان او را در میان گودال افکندم و خاک ها را به سروصورت او ریختم و به ناله های دلخراش وی گوش ندادم . او همچنان ناله می کرد و می گفت : " پدرجان مرا زیر خاک پنهان می سازی ؟! و در این گوشه تنها گذارده ، و به سوی ماردم برمی گردی ؟! " ولی من خاک ها را می ریختم تا آنجا که او زیر خروارها خاک پنهان گردید و خاک او را فرا گرفت " .
زن در میان آنان مانند کالائی خرید و فروش می شد ، و از هر گونه حقوق اجتماعی و فردی ، حتی حق ارث ، محروم بود . روشنفکران عرب زن را در شمار حیوانات قرار داده ، و برای همین جهت در شمار لوازم و اثاث زندگی می شمردند . در سایه این عقیده ، این مثل : " مادران حکم ظروف را دارند که فقط برای جای نطفه آفریده شده اند " در میان آنان رواج کامل داشت .
غالبا از بیم قحطی و احیانا از ترس آلودگی ، دختران خود را روز اول تولد ، سر می بریدند . و یا ازبالای کوه بلند به دره عمیقی پرتاب می کردند و گاهی در میان آب غرق می نمودند .
قرآن کتاب بزرگ آسمانی ما در این باره سرگذشت عجیبی را نقل می کند : " هنگامی که خبر تولد دختر به یکی از آنها داده می شد ، رنگ وی سیاه می گردید و در ظاهر ، خشم خود را فرو می برد و بر اثر این خبر بد ، از قوم خود متواری می گردید ، و نمی دانست مولود مزبور را با خواری نگاهدارد ؟! یا در خاک پنهان سازد ؛ راستی چه حکم و قضاوت زشتی دارند ؟ " .
اسف انگیزتر از همه نظام ازدواج آنان بود که در جهان نظیری نداشت . مثلا برای همسر حد معینی قائل نبودند و برای خالی کردن شانه از زیر بار مهریه ، زنان را اذیت می کردند و چنانچه زنی بر خلاف عفت رفتاری می نمود ؛ مهر او به کلی از بین می رفت . گرفتن همسران پدر در صورت طلاق یا مرگ پدر ، برای اولاد اشکال نداشت . وارثها زن را مانند اثاث خانه تملک می کرده ، و با افکندن روسری به سر زن مالکیت خود را اعلا م می نمودند .
با یک نگاه مختصر به حقوق زن در اسلام ملاحظه خواهید کرد این احکام و مقررات و این قدم های موثر که در اصلاح و تحکیم حقوق زن بوسیله پیامبر اسلام برداشته شده ، خود گواه روشن بر حقانیت و ارتباط وی با جهان وحی می باشد ؛ زیرا چه دلسوزی و مراعات بالاتر از این که پیامبر در خطبه " حجة الوداع " زنان را به این عبارت به مردان توصیه نمود : " ای مردم ! شما بر زنان خود حقی دارید و آنها هم بر شما حقی ، درباره آنها سفارش به نیکی کنید ، زیرا کمک و مددکار شما هستند ... از آنچه خود می خورید به آنها بدهید و از آنچه خود می پوشید بر آنها بپوشانید . "
اعراب قبل از اسلام ، از نظر روحیه نمونه کامل انسان طمعکار و حریص بودند . بسیار مادی گرا و منافع بین بودند . خود را نسبت به سایرین برتر می اندیشیدند .آزادی را بی نهایت دوست داشتند و از هرگونه محدودیت متنفر بودند .
"ابن خلدون" درباره آنها می گوید : " این قوم بر حسب طبیعت وحشی و یغماگر بودند و موجبات وحشیگری چنان در میان آنان استوار بود که همچون خوی و سرشت آنان شده بود و از این خوی لذت می بردند ... خوی آنان غارتگری بوده و هر چه را در دست دیگران می یافتند ؛ می ربودند و تاراج می کردند ... ".
گویند یکی از عربها پس از شنیدن صلح و صفای بهشت از پیامبر ، پرسید : " آیا در بهشت جنگ هم وجود دارد یا نه ؟!" . همین که گفتند نه گفت : " پس به چه درد می خورد ؟" ؛ و در تاریخ عرب بیش از یک هزار و هفتصد جنگ ضبط شده است وبرخی از این جنگ ها گاه تا یکصدسال و بیشتر به طول انجامیده است و گاهی سبب این جنگها موضوع بسیار جزئی بوده است ؛ داستان "شنفره" که به افسانه شبیه است ، میزان "عصبیت جاهلی" را نشان می دهد : وی مورد اهانت یکی از افراد قبیله "بنی سلمان" قرار می گیرد و تصمیم می گیرد برای انتقام ، صد نفر از آنان را بکشد . سرانجام پس از مدت ها کمین و آوارگی ، نود و نه نفر را می کشد ، تا آنکه جمعی از دزدان بر سر چاهی او را می کشند . استخوان جمجمه او پس از سالها ، کار خود را می کند و صدمین نفر را هم از آن قبیله می کشد . داستان چنین بوده که وقتی رهگذری از "بنی سلمان " عبور می کرد ، طوفان جمجمه را به سختی به پای او می زند ، وی از درد شدید پا می میرد . ( کتاب : " تاریخ عرب " - فلیپ )
- داستان اول : روزی که سن محمد (ص) ، از چهار سال تجاوز نمی کرد ، و در صحرا زیر نظر دایه و مادر رضاعی خود "حلیمه" زندگی می نمود ، از مادر خود درخواست کرد که همراه برادران رضاعی خود به صحرا برود . حلیمه می گوید : فردای آنروز محمد را شستشو دادم ، به موهایش روغن زدم ، به چشمانش سرمه کشیدم ، برای اینکه دیوهای صحرا به او صدمه نرسانند ، یک مهره یمانی که در نخ قرار گرفته بود برای محافظت به گردن او آویختم . محمد (ص) مهره را از گردن در آورد و به مادر خود چنین گفت : " مادر جان آرام ، خدای من که پیوسته با من است ، نگهدار و حافظ من است .
- آتش افروزی برای آمدن باران : شبه جزیره عربستان در بیشتر فصول با خشکی روبروست . مردم آنجا برای فرود آمدن باران ، چوبهایی را از درختی به نام "سلع" و درخت زود سوز دیگری به نام "عشر" گرد می آوردند و آنها را به دم گاو بسته ، گاو را تا بالای کوه می راندند ؛ سپس چوبها را آتش زده ، به جهت وجود مواد محترقه در چوبهای "عشر" ، شعله های آتش از آنها بلند می شد و گاو بر اثر سوختگی شروع به دویدن و اضطراب و نعره زدن میکرد ، و آنان این عمل ناجوانمردانه را ، بعنوان یک نوع تقلید و تشبیه به رعد و برق آسمانی انجام می دادند . شعله های آتش را به جای برق و نعره ی گاو را به جای رعد محسوب می داشتند ، و این عمل را در نزول باران موثر می دانستند .
- اگر گاو ماده آب نمیخورد ، گاو نر را می زدند : گاوهای نروماده را برای نوشیدن آب ، کنار جوی آب می بردند ، گاهی می شد که گاوهای نر ، آب می نوشیدند ولی گاوهای ماده لب به آب نمی زدند ، آنان تصور می کردند که علت امتناع ، همان وجود دیوها است که در میان شاخ های گاو نر جا گرفته اند و نمی گذارند گاوهای ماده آب بنوشند و برای راندن دیوها به سرو صورت گاوهای نر می زدند .
- شتری را در کنار قبری حبس می کردند ، تا صاحب قبر هنگام قیامت پیاده محشور نشود : اگر مرد بزرگی فوت می کرد ، شتری را در کنار قبر او در میان گودالی حبس می کردند ، و آب و علف نمی دادند ، تا جان سپرد ف و متوفی روز رستاخیز بر آن سوار شد ، و پیاده محشور نگردد .
و اما اسلام ؛ رسول اکرم (ص) در رابطه با حمایت از حیوانات می فرماید : " هر حیوان سواری بر صاحب خود شش حق دارد ، 1- در هر منزلی فرود آمد ، آنرا علوفه دهد 2- اگر از آبی می گذرد ، آنرا بر حیوان عرضه بدارد 3- بر صورت او تازیانه نزند 4- موقع سخن گفتن طولانی ، بر پشت آن قرار نگیرد 5- بار زیادتر از توانایی بر آن حمل نکند 6- حیوان را به پیمودن راهی که از توانائی آن بیرون است ، واندارد .
نمونه ی دیگری از خرافات اعراب قبل از اسلام : موقعی که وارد دهی می شدند و از بیماری وبا ، یا دیو می ترسیدند ، برای رفع ترس در برابر دروازه ی روستا ، 10 بار صدای الاغ می دادند و گاهی این کار را با آویختن استخوان روباه به گردن خود ، توام می نمودند . و اگر در بیابانی گم می شدند ، پیراهن خود را پشت رو می کردند و می پوشیدند . موقع مسافرت که از خیانت زنان خود می ترسیدند ، برای کسب اطمینان نخی را بر ساقه و یا شاخه درختی می بستند ، موقع بازگشت اگر نخ به حال خود باقی بود ، مطمئن می شدند که زن آنها خیانت نورزیده است ، و اگر باز ، یا مفقود می گردید ، زن را به خیانت متهم می ساختند .
و این بود مختصری از انبوه خرافاتی که محیط زندگی اعرا ب دوران جاهلیت را تاریک و سیاه ، و فکر آنها را از پرواز به اوج تعالی بازداشته بود .
از آنجا که قصد ما تجزیه و تحلیل تاریخ زندگی پیامبر اسلام است ؛ چه بهتر است که قبل از شرح زندگی این بزرگوار مختصری در رابطه با نقاط خاص و روشنی از زندگی عرب قبل از اسلام بدانیم .
عنوان مطالب به شرح زیر است :
1- اخلاق عمومی عرب
2- مذهب در عربستان
3- طرز تفکر اعراب درباره انسان پس از مرگ
4- موقعیت زن در میان اعراب
5- موقعیت اجتماعی زن نزد اعراب
6- سلحشوری اعراب
7- خرافات در عقائد عرب جاهلی ( چند داستان )
1 >>> اخلاق عمومی عرب پیش از اسلام :
اوصاف عمومی و پسندیده عرب : طبعا سخی و مهمان نواز بودند ؛ کمتر به امانت خیانت می کردند ؛ پیمان شکنی را گناه غیرقابل بخششی می دانستند ؛ در راه عقیده فداکار بودند و از صراحت لهجه کاملا برخوردار بودند ؛ حافظه های نیرومندی برای حفظ اشعار و خطبه ها در میان آنان پیدا می شد و در فن شعر و سخنرانی سرآمد روزگار بودند ؛ شجاعت و جرأت آنان ضرب المثل بود ؛ فرار و پشت به دشمن را زشت و ناپسند می شمردند .
اما یک رشته فشاد اخلاقی در میان آنها دامنگیر شده بود ؛ بدلیل نبود رهبری و فرهنگ صحیح و همچنین انتشار فساد و شیوع خرافات زندگی اعراب بصورت یک زندگی حیوانی در آمده بود . صفحات تاریخ برای ما از جنگهایی پنجاه ساله و صدساله نقل می کند ، آنهم بر سر موضوعات کوچک و غیرقابل اهمیت . وجود بی نظمی و هرج و مرج و نبود حکومتی مقتدر سبب خانه به دوش شدن اعراب شده بود که هر سال به دنبال آب و علف بگردند .امیر مومنان اوضاع عرب را اینچنین بیان می کند : " خداوند ، محمد (ص) را بیم دهنده ی جهانیان ، و امین وحی و کتاب خود ، مبعوث نمود . و شما گروه عرب در بدترین آئین و بدترین جاها بسر می بردید . در میان سنگلاخ ها و مارهای کر ( که از هیچ صدایی نمی رمیدند ) اقامت داشتید . آب های لجن را می آشامیدید و غذاهای خشن ( مانند آرد ، هسته خرما ، و سوسمار می خوردید و خون یکدیگر را می ریختید ، و از خویشاوندان دوری می کردید ، بتها در میان شما سرپا بود ، از گناهان اجتناب نمی نمودید ."در جایی دیگر پیامبر (ص) اهداف رسالت خود را که به نوعی اشاره بر وضعیت اعراب آن زمان دارد اینگونه بیان می کند : "
1- من برای این مبعوث شده ام که شرک و بت پرستی را از بین ببرم .
2- در سرلوحه برنامه من احسان و نیکوئی به پدر و مادر قرار گرفته است .
3- در آئین پاک من ، فرزند کشی به منظور ترس از فقر ، زشت ترین عمل شمرده می شود .
4- برای این انگیخته شده ام که ، بشر را از کارهای زشت دور کنم و از هر پلیدی پنهان و آشکار باز دارم .
5- در شریعت من آدمکشی ، و خونریزی به ناحق اکیدا ممنوع است ، و اینها سفارشهای خداست تا بیندیشید .
6- خیانت به مال یتیم حرام است .
7- اساس آئین من عدالت است و کم فروشی حرام می باشد .
8- هیچ کس را به بیش از توانایی خود تکلیف نمی کنیم .
9- زبان و گفتارهای انسان که آئینه ی تمام نمای روحیات اوست ، باید در راه کمک به حق و حقیقت به کار افتد و جز راست نباید بر زبان جاری شود ، اگر چه بر ضرر گوینده باشد .
10- به پیمان هایی که با خدا بسته ایم احترام بگذارید .
اینها سفارشهای خدای شماست که باید از آن پیروی کنید .
عربستان - گهواره ی تمدن اسلامی
عرب پیش از اسلام
نیاکان پیغمبر اسلام (ص)
» رمضان «
میلاد پیامبر (ص)
دوران کودکی پیامبر
بازگشت به آغوش خانواده
دوران جوانی
از شبانی تا تجارت
از ازدواج تا بعثت
نخستین جلوه حقیقت
نخستین وحی
کسی از من پیش قدمتر نبود !
دعوت سری ؛ دعوت خویشاوندان
» زیباترین شب «
دعوت عمومی
» عید سعید فطر «
نخستین هجرت
حربه های زنگ زده
» زنگ تفکر «
محاصره اقتصادی
مرگ ابوطالب
معراج
سفری به طائف
پیمان عقبه
سرگذشت هجرت
نخستین عمل مثبت
» شهادت امام صادق «
تبدیل قبله
جنگ بدر
دفاع از حریم آزادی
فاجعه سپاه تبلیغ
» نماهنگ : امام رضا(ع) «
به خاطر کوبیدن سنتهای غلط
دشمنان اسلام ، تحت کنترل
» میلاد امام رضا(ع) «
» روز جهانی معلولین «
شورشیان
داستان " اِفک "
» برنامه : دعای روزانه «
یک سفر مذهبی و سیاسی
تکمیل آیین اسلام با تعیین جانشین
» عید غدیر خم «
اعلام جهانی رسالت
» ماه محرم «
کانون خطر یا دژ آهنین
سرگذشت " فدک "
عمره قضاء
حوادث سال هشتم
سال هشتم (تاکتیک های نظامی)
سال نهم و "عام الوفود"
"علی"درسرزمین"طی"
"تبوک"در سال نهم هجرت
حوادث سال یازدهم هجرت
سال یازدهم هجرت و فروغی ابدی
آخرین فرستاده
پیامبر اعظم (ص)
نامه امین
پیامبر اعظم اسلام (ص)
پیامبر آسمانی
پیامبر امید
صلوات کلید بهشت
