علت لغو ماده دوم قرارداد ، از این قرار بود که : مسلمانی به نام " ابو بصیر " که پس از مدتهای طولانی در چنگ مشرکان اسیر بود ، با تدابیری توانست از دست آنان به مدینه بگریزد . دو شخص مهم " ازهر و اخنس " با نامه ای به پیامبر متذکر شدند که طبق ماده دوم باید وی را برگرداند . پیامبر هم به " ابوبصیر " فرمودند : " که باید ، پیش قوم برگردی و هرگز صحیح نیست که ما از در حیله در آییم . من مطمئنم که خداوند راهی برای آزادی تو و دیگران ، فراهم خواهد نمود " . ابوبصیر گفت : مرا به مشرکان می سپاری تا از دین خدا بازم گردانند . پیامبر بار دیگر همان جمله را تکرار نمود و او را به دست نماینده قریش و غلامی که با وی همراه بود سپرد ، در راه مکه ، وقتی به " ذی الحلیفه " ( دهی نزدیک مدینه که در آن محرم می شدند ) رسیدند ، " ابو بصیر " از فرط خستگی به دیواری تکیه زد ، در آن حال با قیافه ای دوستانه به مرد عامری گفت : عجب شمشیری ، آنرا بده تا تماشا کنم . وقتی شمشیر به دست او رسید ، آنرا از غلاف بیرون کشید و نماینده قریش را کشت و غلام از ترس پا به فرار گذارد و در مدینه ، نزد پیامبر رسید و جریان را گفت . " ابوبصیر " به مدینه آمد و گفت : ای پیامبر تو به قرارداد عمل نمودی و من حاضر نیستم به نزد کسانی که با آئین من بازی می کنند برگردم . پس از آن ، راه ساحل دریا که کاروان قریش برای تجارت از آن عبور می کرد را در پیش گرفت و در " عیص " مسکن گزید . قریب هفتاد نفر با شنیدن این خبر از دست قریش گریختند و به او پیوستند . هفتاد فرد جنگجو و توانمند که از شر شکنجه قریش فرار کرده و گرد هم آمده بودند . اینان تصمیم به غارت اموال قریش گرفتند و اگر کسی از قریش به دستشان می افتاد او را می کشتند تا آنجا که قریش به ستوه آمد و خواستار لغو این ماده شد . پیامبر هم پذیرفت . پس از آن گروه " عیص " را به مدینه دعوت نمود . قریش هم فهمید که فرد با ایمان را نمی توان همیشه در بند نگاه داشت چرا که اسارت او از آزادی اش خطرناکتر است و روزی که فرار کند انتقام بدی خواهد گرفت .
این نوید پیروزی از جانب پروردگار بود که هنگامی نازل شد که هنوز پیامبر گرامی و یارانش به مدینه نرسیده بودند و پیامبر ، سوره " فتح " را مقدمه ای بر پیروزی دیگری که همان فتح مکه است ، تلقی نمود . چیزی نگذشت ، حوادث تلخ ، قریش را در فشار قرار داد تا از پیامبر بخواهد ، ماده دوم قرارداد را لغو کند . همان ماده ای که خشم یاران را برانگیخت . و اصرار " سهیل در ثبت آن نقش مهمی داشت و پیامبر هم با رویی باز آن را پذیرفته بود . پیمان حدیبیه به امضا رسید . " ام کلثوم " دختر " عقبه بن ابی معیط " از مکه وارد مدینه شد . برادران او " عماره و ولید " طبق قرارداد از ایشان خواستند تا وی را برگرداند ، ولی ایشان فرمودند : " زنان مشمول ماده یاد شده نیستند و آن ماده راجع به مردان است ." آیه دهم سوره ممتحنه نیز گواه بر آن است " هرگاه زنان با ایمان به سوی پیامبر آمدند لازم است که ایمان آنان آزمایش شود ، اگر در ایمان خود استوار بودند ، نباید به سوی کافران بازگردانده شوند زیرا زن مسلمان بر کافر حرام است . "
این بود سرگذشت "حدیبیه" .و در پرتو این عمل پیامبر توانست با ملوک و سلاطین جهان مکاتبه نماید و دعوت و نبوت خود را به گوش جهانیان برساند .
سروش آزادی از لابلای این پیمان به گوش هر خردمند بی غرضی می رسد . با همه اینکه تمام مواد قرارداد قابل تقدیر است ولی نقطه حساس آن در ماده " دوم " است که خشم گروهی از مسلمانان را برانگیخت . یاران پیامبر از این تبعیض بشدت ناراحت شدند و حرفهایی هم در باره رهبر خود زدند که نباید می زدند ، " این ماده مانند مشعل فروزان هنوز می درخشد و احترام وصف ناپذیری که رهبر عالیقدر اسلام نسبت به اصول آزادی ، قائل بود کاملا هویداست . "
پیامبر اسلام در مقابل این سوال که : چرا ما موظفیم ، پناهندگان قریش را تحویل دهیم ولی آنان ملزم به تحویل فراریان ما نباشند ؟ فرمودند : " مسلمانی که از زیر پرچم اسلام به سوی شرک فرار کند و محیط بت پرستی و آئین ضد انسانی را ترجیح دهد ، حاکی از این است که اسلام را با جان و دل نپذیرفته و ایمان او بر پایه صحیح استوار نیست ، چنین فردی به درد ما نمی خورد . و اگر ما پناهندگان قریش را تحویل می دهیم ، اطمینان داریم که خداوند وسیله نجات آنها را فراهم می آورد . "
این سخنان آنجا بیشتر خودنمایی کرد ، که چیزی نگذشت ، بر اثر حوادث ناگواری که از این ماده ، متوجه قریش شد ، خود آنان خواستار الغاء این ماده شدند .
حال می بینیم این پیمان ، خود حاوی تعالی روح اسلام و تعالیم آن است ، که در آن زمان در مقابل چشمان هزاران نفر بسته شد و پاسخ کوبنده ای است ، به تمام غرض ورزان و خاورشناسانی که اصرار می ورزند که پیشرفت اسلام در گرو زور شمشیر و بازو بوده ، نه صلح و گفتگو ، و دور از واقع بینی است که بگوئیم : زور شمشیر باعث پیشرفت اسلام و مسلمانان گردیده است . قبیله خزاعه در سایه ماده سوم ، با مسلمانان هم پیمان شده و قبیله بنی کنانه ، دشمن دیرینه خزاعه ، پیوستگی خود را با قریش اعلام کرد .
سرانجام پس از توافق در عناوین پیمان ، قراردادی میان پیامبر و قریش ، تحت شرایطی بسته شد که مواد آن را یادآور می شویم : 1- جنگ بین این دو گروه ( قریش و مسلمانان ) تا ده سال ممنوع شود تا امنیت و صلح عمومی در عربستان برقرار شود .
2- اگر یکی از افراد قریش بدون خبر و اجازه اسلام آورد و از مکه فرار کند ، مسلمانان او را به قریش بازگردانند ، ولی اگر فردی از مسلمانان به قریش رو آورد آنان موظف به این کار نیستند .
3- این دو گروه می توانند با هر قبیله ای که بخواهند پیمان برقرار کنند .
4- " محمد " و یارانش می توانند امسال ، از همین نقطه به مدینه برگردند ، ولی سالهای آینده می توانند آزادانه آهنگ مکه نموده مشروط به اینکه زیارت آنها سه روز بیشتر طول نکشد و سلاحی جز سلاح مسافر با خود نداشته باشند .
5- مسلمانان مقیم مکه ، می توانند آزادانه به شعائر مذهبی خود بپردازند و قریش حق ندارد آنها را آزار دهد .
6- امضا کنندگان ، متعهد می شوند که اموال یکدیگر را محترم شمرده و خدعه و نیرنگ در کارشان نبوده و خالی از هر گونه کینه باشند .
7- مسلمانی که از مدینه وارد مکه می شود ، مال و جانش محترم است .
این متن پیمان صلح حدیبیه است که یک نسخه آن به " سهیل " و دیگری به پیامبر تقدیم شد .
پیامبر به " علی " فرمود بنویس : " بسم الله الرحمن و الرحیم " و علی نوشت .
" سهیل " گفت : من با این جمله آشنایی ندارم و " رحمن و رحیم " را نمی شناسم . بنویس " باسمک اللهم " یعنی به نام تو ای خداوند .
پیامبر موافقت کرد به ترتیبی که سهیل می گوید نوشته شود و " علی " نیز آن را نوشت . سپس پیامبر ادامه داد که ، بنویس : " هذا ما صالح علیه محمد رسول الله " یعنی این پیمانی است که محمد پیامبر خدا با سهیل نماینده قریش بست .
سهیل گفت : ما رسالت و نبوت تو را به رسمیت نمی شناسیم ، در غیر این صورت هرگز با تو وارد جنگ نمی شدیم . باید نام خود و پدرت را بنویسی و این لقب را از متن پیمان پاک کنی .
در این نقطه بسیاری از یاران پیامبر راضی به تسلیم در برابر این خواسته نبودند ، ولی پیامبر بخاطر یک سری مصالح عالی این خواسته را پذیرفت و به " علی " دستور داد که لفظ " رسول الله " را پاک کند . " علی " در کمال احترام عرض کرد : مرا یارای چنین جسارتی نیست ، که رسالت و نبوت ترا از پهلوی نام مبارکت محو کنم . پیامبر از " علی " خواست که انگشت او را روی آن بگذارد تا خود شخصا آن را پاک کند و " علی " چنین کرد . این گذشت و مسالمتی که رهبر عالیقدر اسلام در تنظیم این قرارداد از خود نشان داد ، در تمام جهان بی سابقه بود . زیرا او می دانست که واقعیات و حقائق با نوشتن و پاک کردن ، عوض نمی شود ، پس برای حفظ پایه های صلح در برابر تمام سختگیریهای " سهیل " از در همکاری وارد شد و گفتار او را پذیرفت .
برای بار پنجم " سهیل بن عمرو " با دستورات مخصوصی از جانب قریش مامور شد غائله را تحت قراردادی ختم کند . پیامبر با دیدن فرمود : " سهیل " آمده است قرارداد صلحی با ما ببندد ." " سهیل نشست و مانند یک دیپلمات ورزیده عواطف پیامبر را برای آنجام چند مطلب تحریک کرد . او گفت : ای ابوالقاسم ، مکه حرم و محل عزت ماست . جهان عرب می داند تو با ما جنگ کرده ای . اگر تو با همین حالت که با زور و قدرت توام است وارد مکه شوی ، ضعف و بیچارگی ما را در تمام جهان عرب آشکار می سازی . فردا تمام قبائل عرب به فکر تسخیر سرزمین ما می افتند ، من تو را به خویشاوندی که با ما داری ، سوگند می دهم و احترامی را که مکه دارد و زادگاه توست را یادآور می شوم ... پیامبر پرسید : " منظورتان چیست ؟ " گفت : نظر سران قریش اینست که امسال از این نقطه به مدینه باز گردید و مراسم عمره را به سال دیگر موکول کنید و مسلمانان می توانند مانند تمام طوائف عرب در مراسم حج شرکت کنند مشروط بر اینکه سه روز بیشتر در مکه نمانند و سلاحی همراه نداشته باشند . این مذاکرات سبب شد که قرارداد صلحی بین آنان بسته شود و " سهیل " با وسواس خاصی بر شرایط و خصوصیات این پیمان تاکید می کرد . قرار شد این پیمان در دو نسخه نوشته و به امضا طرفین برسد .
بر اثر تاخیر نماینده پیامبر ، اضطراب و هیجان عجیبی در میان مسلمانان پدید آمد وقتی خبر قتل " عثمان " انتشار یافت ، این بار مسلمانان آماده انتقام شدند . پیامبر برای تحکیم اراده و تحریک احساسات پاک آنها رو به مسلمانان کرد و چنین گفت : " از اینجا نمی روم تا کار را یکسره کنم . " در این لحظه که خطر نزدیک بود و مسلمانان بی هیچ سلاح جنگی ، پیامبر تصمیم گرفت که بیعت خود را با مسلمانان تجدید کند . از اینرو زیر سایه درختی نشست ، و تمام یاران او دست وی را به عنوان بیعت و پیمان وفاداری فشردند و سوگند یاد کردند که تا آخرین نفس از حریم اسلام دفاع کنند . ( این رویداد همان پیمان " رضوان " است که در قرآن /سوره فتح/18 آمده است . )
برای مسلمانان دو راه بیشتر نمانده بود ، یا قریش به آنان راه می دهد تا زیارت کنند و یا مانع می شود ، پس باید جنگید . پیامبر در همین فکر بود که قیافه " عثمان " از دور نمایان شد و این طلیعه صلح بود که پیامبر خواستار آن بود . " عثمان " گفت که مشکل قریش در سوگندی است که یاد کرده ، و نماینده قریش در پیدا کردن این مشکل با شما سخن خواهد گفت ......
بار دیگر پیامبر گرامی از صلح و مسالمت نومید نگشته و چون واقعا می خواست مشکل را از راه مذاکره حل کند ، تصمیم گرفت ، فردی را که دست او به خون قریش آلوده نشده باشد ، به عنوان نماینده ، بفرستد . پس فکر در این باره به سمت " عمر " فرزند خطاب منتهی شد ، زیرا او تا آنروز حتی قطره ای از خون مشرکان را نریخته بود . " عمر " از پذیرفتن این ماموریت پوزش طلبید و گفت : من از قریش بر جانم می ترسم و از فامیل من کسی در مکه نیست که از من حمایت کند . ولی من شخص دیگری را معرفی می کنم که انجام این ماموریت در خور قدرت اوست . او " عثمان بن عفان " امویست که با ابوسفیان خویشاوندی نزدیک دارد و می تواند پیغام شما را به سران قریش برساند .
" عثمان " رهسپار مکه شد . وی در نیمه راه با " ابان بن سعید " برخورد نمود و در پناه او وارد مکه شد . " ابان " تعهد نمود که کسی متعرض او نشود تا پیام پیامبر را برساند ، ولی قریش در پاسخ پیام پیامبر چنین گفتند : ما سوگند یاد کرده ایم نگذاریم " محمد " با زور وارد مکه شود و با این سوگند دیگر راه برای مذاکره به منظور ورود مسلمانان به مکه بسته است .
سپس به عثمان اجازه دادند تا کعبه را طواف کند ، ولی او به پاس احترام پیامبر ، از طواف خانه خدا امتناع ورزید . قریش مانع بازگشت " عثمان " شد ، شاید می خواستند در این فاصله راه حلی بیابند .......
تمامی این تماسها ، به نتیجه نرسید . پس ، جا دارد که رسول خدا تصور کند که نمایندگان نتوانستند و یا اینکه ، نخواسته اند حقیقت را به گوش بزرگان قریش برسانند و ترس از اتهام مانع صراحت بیان آنان شده است . از این رو پیامبر تصمیم گرفت خود نماینده ای به سوی قریش بفرستد تا هدف ایشان را که چیزی جز زیارت خانه خدا نبود را تشریح کند . مرد زبردستی از قبیله خزاعه " خراش بن امیه " انتخاب شد ، پیامبر شتری در اختیار وی گذارد . او خود را به دسته های قریش رساند و ماموریت خود را انجام داد ، ولی بر خلاف انتظار و رسوم ملل جهان که سفیر از هر نظر مصونیت دارد ، شتر وی را پی کردند و نزدیک بود او را بکشند که با وساطت تیرانداز عرب نجات یافت . با این کار روشن شد قریش در صدد جنگ است نه صلح و صفا .
بعد از آن قریش با اجرای نقشه ای ، پنجاه نفر از سربازان کا آزموده خود را در اطراف منطقه سربازان اسلام ، به گردش درآورد و بنا بود تا آنجا که می شود ، دست به غارت اموال آنها بزند و تنی چند را اسیر کند . ولی این نقشه نقش بر آب شد ، نه تنها کاری نتوانستند انجام دهند ، بلکه همگی دستگیر شدند . با اینکه آنها به مسلمانان تیر و سنگ پرتاب کرده بودند ، ولی پیامبر فرمود : " همه آنان را آزاد کنید " . و بار دیگر روح صلح جوئی خود را ثابت کرد و تفهیم کردکه هرگز فکر نبرد در سر ندارد .......
بالاخره برای بار چهارم " عروه بن مسعود ثقفی " را که به عقل و درایت و خیرخواهی او اعتماد داشتند به حضور پیامبر فرستادند . ایشان در آغاز کار نماینده قریش را نمی پذیرفت ، زیرا می دید با دیگر نمایندگان چه کردند . ولی اطمینان یافتن از مقام وی در نزد قریش و اینکه قریش ، او را به خیانت متهم نمی کنند باعث شد به حضور پیامبر برسد . او چنین گفت : ای " محمد " دسته های مختلفی را گرد خویش آورده ای ، اکنون تصمیم گرفته ای به زادگاه خود حمله کنی ، ولی قریش با تمام قدرت از پیشروی تو ممانعت خواهند کرد و نخواند گذاشت تو وارد مکه شوی . اما من از آن می ترسم که این دسته ها تو را رها کنند و از گرد تو پراکنده شوند . در این هنگام " ابوبکر " بالای سر پیامبر ایستاده بود و گفت : اشتباه می کنی هرگز یاران پیامبر دست از او نخواهند کشید . " عروه " مانند یک دیپلمات ورزیده که هدفش تضعیف روحیه پیامبر و یارانش بود ، سخن می راند و برای تحقیر پیامبر ، در هنگام سخن گفتن ، دست به ریش ایشان می برد . " مغیره بن شعبه " مرتب روی دست او می زد و متذکر می شد که ادب و احترام را در نظر بگیر و به ساحت پیامبر جسارت مکن . " عروه بن مسعود " از رسول خدا پرسید ، این کیست ؟ ( گویا چهره های یاران پیامبر پوشیده بود ) پیامبر فرمود : " این برادرزاده تو " مغیره " فرزند " شعبه " است . " عروه " ناراحت شده و داد سخن داد و گذشته های قبل از اسلام را به یاد او آورد که من برای تو چنین و چنان کردم و ... . پیامبر سخن وی را قطع کرد و هدف خود را باز گفت و برای اینکه پاسخ دندان شکنی به او داده باشد ، برخاست و وضو گرفت ، " عروه " با چشمان خود دید که یاران پیامبر نگذاشتند حتی قطره ای از آب وضوی ایشان بر زمین بریزد . " عروه " آنجا را ترک گفت و خود را به قریش رسانید و اهداف پیامبر را باز گو کرد و گفت : من شاهان بزرگی را دیده ام . قدرتهای بزرگی مانند قدرت کسری ، قیصر روم ، سلطان حبشه را مشاهده کرده ام و موقعیت هیچ کدام را میان قوم خود ، مانند " محمد " ندیده ام ، من با دیدگان خود دیدم که یاران او نگذاشتند حتی قطره آبی از وضوی او بر زمین بریزد و برای تبرک ، آن را تقسیم نمودند . اگر موئی از " محمد " بیافتد فورا آن را برمی دارند !!! سران قریش بار دیگر به فکر فرو رفتند .......
عربستان - گهواره ی تمدن اسلامی
عرب پیش از اسلام
نیاکان پیغمبر اسلام (ص)
» رمضان «
میلاد پیامبر (ص)
دوران کودکی پیامبر
بازگشت به آغوش خانواده
دوران جوانی
از شبانی تا تجارت
از ازدواج تا بعثت
نخستین جلوه حقیقت
نخستین وحی
کسی از من پیش قدمتر نبود !
دعوت سری ؛ دعوت خویشاوندان
» زیباترین شب «
دعوت عمومی
» عید سعید فطر «
نخستین هجرت
حربه های زنگ زده
» زنگ تفکر «
محاصره اقتصادی
مرگ ابوطالب
معراج
سفری به طائف
پیمان عقبه
سرگذشت هجرت
نخستین عمل مثبت
» شهادت امام صادق «
تبدیل قبله
جنگ بدر
دفاع از حریم آزادی
فاجعه سپاه تبلیغ
» نماهنگ : امام رضا(ع) «
به خاطر کوبیدن سنتهای غلط
دشمنان اسلام ، تحت کنترل
» میلاد امام رضا(ع) «
» روز جهانی معلولین «
شورشیان
داستان " اِفک "
» برنامه : دعای روزانه «
یک سفر مذهبی و سیاسی
تکمیل آیین اسلام با تعیین جانشین
» عید غدیر خم «
اعلام جهانی رسالت
» ماه محرم «
کانون خطر یا دژ آهنین
سرگذشت " فدک "
عمره قضاء
حوادث سال هشتم
سال هشتم (تاکتیک های نظامی)
سال نهم و "عام الوفود"
"علی"درسرزمین"طی"
"تبوک"در سال نهم هجرت
حوادث سال یازدهم هجرت
سال یازدهم هجرت و فروغی ابدی
آخرین فرستاده
پیامبر اعظم (ص)
نامه امین
پیامبر اعظم اسلام (ص)
پیامبر آسمانی
پیامبر امید
صلوات کلید بهشت
